# Dawne rolnictwo i przetwórstwo rolne w powiecie oleskim

## Wstęp

Ziemia oleska od dawien dawna miała charakter rolniczy, dominowała gospodarka rolna i leśna. Na tym obszarze przeważają gleby piaszczyste o niskiej bonitacji oraz duże kompleksy leśne. Formy gospodarowania zmieniały się w zależności od okresu historycznego i warunków ekonomiczno – politycznych. Przedstawię zarys zmian, jakie zaszły na oleskiej wsi od 2. połowy XIX w. do końca lat 30-tych XX wieku. Granice przedwojennego powiatu zmieniły się w stosunku do jego obecnego kształtu, dlatego, pisząc o powiecie oleskim, będę miał na myśli tę jego część, która obejmuje gminy: Olesno, Radłów, Gorzów Śl., Dobrodzień i Zębowice. Do tej pory nie ma żadnego całościowego opracowania tego zagadnienia.

![](https://2050829282-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-LvWBbJbDtHpIrx3swzB%2F-LvWBc_TS2xpBWSxlGJa%2F-LvWBdf9RkB60jcE0VPu%2Fimage001.jpg?generation=1575736221862730\&alt=media)

## Zmiany na wsi w 2. połowie XIX w.

Okres ten charakteryzował się wieloma zmianami, zarówno w obszarze społecznym, jak i ekonomicznym. Kończył się okres uwłaszczenia chłopów, wolność osobista nic nie kosztowała, natomiast cena wykupu gruntów potrzebnych do samodzielnego gospodarowania i utrzymania rodziny była bardzo wysoka. Wpędziło to wiele rodzin chłopskich w biedę, mieli co prawda własną ziemię - niewielkie poletka, prymitywne narzędzia, jednak niska wydajność osiąganych plonów nie zapewniała ekonomicznej stabilności. W tym okresie wzrosła znacznie liczba ludności, nadmiar rąk do pracy zmusił wielu do emigracji zarobkowej do Europy Zachodniej oraz za ocean – do Teksasu, tzw. wyjazdy na „Saksy za chlebem”.

W latach 1871 - 1939 z powiatu oleskiego wyemigrowało z tego powodu 44 830 mieszkańców. (F. Hawranek, *Głos Olesna* s. 71, 1967r.). Na procesie uwłaszczenia zyskali właściciele majątków. Co prawda skończyła się darmowa praca chłopów, jednak za sprzedaż części swych gruntów pozyskali znaczne środki finansowe. Pozwoliło im to na przekształcenie majątków ziemskich w przedsiębiorstwa rolnicze oparte na zasadach ekonomicznych, bazujących na produkcji rolnej, hodowli, gorzelniach, cegielniach, gospodarce leśnej. Otworzyły się też nowe, duże rynki zbytu związane z dynamicznym rozwojem miast górnośląskich. Hodowlę owiec zastąpiono stopniowo hodowlą bydła i trzody chlewnej. Do 1860 roku w majątku radawskim i dobrach zębowickich hodowano ponad 1600 sztuk owiec. Budowa linii kolejowych, sieci dróg, rozwój handlu umożliwiły szybszy transport i zbyt produktów rolnych. Jak ważny był transport kolejowy, przedstawię na przykładzie uruchomionej w 1868 r. roku linii kolejowej Tarnowskie Góry – Kluczbork, która przebiegała przez Zębowice. Właściciele majątków w Radawiu i Zębowicach zabiegali aż w ministerstwie przemysłu w Berlinie, aby przesunąć stację kolejową o 1,5 km w kierunku Radawia po to, by ułatwić wywóz produktów rolnych, mleka i warzyw do Tarnowskich Gór. Udzielona zgoda była jednak bardzo kosztowna. Postęp techniczny (wykorzystanie lokomobili), melioracje pól, budowa nowoczesnych zabudowań gospodarczych, wprowadzenie nawozów sztucznych, środków ochrony roślin umożliwiły wzrost wydajności i efektywności. Osoby zatrudnione w majątkach ziemskich uzyskały status pracownika rolnego.

## Majątki ziemne

W naszym powiecie było kilkadziesiąt (od 30 do 40) większych lub mniejszych majątków ziemskich. Do 1929 roku w ramach majątków istniały samodzielne obwody dworskie jako samodzielne jednostki administracyjne, które po reorganizacji od 1.01.1929 r. zostały włączone do obwodów gmin wiejskich. Dokładne wykazy wszystkich majątków, folwarków i rewirów leśnych były zawarte w *Schlesisches Güter - Adresbuch/Spisie śląskich majątków ziemskich*. Dane te były aktualizowane i co jakiś czas publikowane. Większe posiadłości były w tym spisie podzielone na poszczególne majątki/dobra/folwarki (Rittergut/Vorwerk) i rewiry leśne (Forstbezirk) - na przykład w „Dobrach zębowickich” należących do księcia raciborskiego wyszczególniono: majątki w Zębowicach, Pruskowie, Poczołkowie, Osiecku, Turzy oraz rewiry leśne Knieja, Osiecko, Leśna, Wachów (po II wojnie światowej upaństwowione rewiry leśne przekształcono w leśnictwa). W naszym powiecie swoje posiadłości/majątki miały: ród Hohenzollernów - królów pruskich i cesarzy niemieckich (Sternalice, Psurów, Kościeliska, Borki, Karmonki), ród Wettynów – królów saksońskich (posiadali Dobra dobrodzieńskie od 1884 do 1927 r.) oraz wiele innych znakomitych rodów: na przykład książę Hohenlohe-Oehringen, von Studnitzowie, v.Gesslerowie, v. Panwitzowie, v. Aulockowie. Wiele majątków/folwarków było dzierżawionych lub kierowanych przez zarządców/inspektorów w imieniu właściciela. Łączna powierzchnia użytków rolnych należących do majątków ziemskich wynosiła ok. 36 000 ha, co stanowiło prawie 50% powierzchni pól, łąk i pastwisk w powiecie (dane z okresu międzywojennego). Gospodarką leśną (pozyskaniem drewna, hodowlą i uprawami) zajmowali się nadleśniczowie i leśnicy zatrudniani przez poszczególnych właścicieli. Majątki ziemskie dawały zatrudnienie mieszkańcom okolicznych wsi w pracach polowych, hodowli, w tartakach, cegielniach, gorzelniach, zimą głównie na zrębach i przy wywózce drewna. Były to największe zakłady pracy w przedwojennym powiecie. Niektóre majątki specjalizowały się w hodowli: np. von Studnitzowie mieli w Świerczach jedną z większych tuczarni - hodowli świń na Górnym Śląsku. Majątek w Starym Oleśnie znany był z uprawy nowych odmian ziemniaków i lnu. Wyhodowane przez Pohla odmiany Prisca i Daros znane były w całych Niemczech. W tych miejscowościach, gdzie istniały pałace, powstały piękne kompleksy parkowe, stawy, zabudowania gospodarcze. Wzbogacały one architekturę i krajobraz wiejski. Właściciele ziemscy budowali lokalne drogi, kupowali sprzęt pożarniczy, zakładali straże pożarne, wspomagali kościoły i budowę szkół. Dla robotników rolnych budowano domy mieszkalne (wiele z nich jest zamieszkałych do dziś).

## Gospodarstwa chłopskie

Przeciwieństwem efektywnych majątków były gospodarstwa chłopskie. Większość rodzin chłopskich żyła w wielkim ubóstwie, często głód i niedostatek zaglądał im w oczy. Rozdrobnienie gospodarstw było znaczne: 51% gospodarstw (ponad 3000) w powiecie miało powierzchnię do 5 ha (średnio 2-3 ha). Od 5 do 10 ha było ok. 18% gospodarstw, natomiast w przedziale 10-20 ha tylko 17%. Duże gospodarstwa powyżej 20 ha stanowiły zaledwie 3% (F. Hawranek, *Głos Olesna* s. 71, 196). Domostwa i zabudowania gospodarcze były drewniane. Jednak i one stopniowo się zmieniały, powiększały i modernizowały. W okresie międzywojennym XX w. zaczęło dominować budownictwo murowane. Nowo zakładane gospodarstwa były już znacznie większe, co najmniej kilkunastohektarowe. Część gospodarstw specjalizowała się w hodowli bydła lub trzody. Jednym ze znanych hodowców był rolnik Josef Dzierzon z Olesna, którego krowa „Alma” zdobywała nagrody na wystawach bydła. Duże zmiany w gospodarstwach nastąpiły wraz z elektryfikacją i dopływem prądu do poszczególnych domostw. Pierwszymi wioskami, w których zapaliło się światło, były Radawie (1923 r.) i Zębowice (1924 r.) Proces elektryfikacji w powiecie trwał kilkanaście lat. Na polach pracowały woły, konie, krowy. Używano też maszyn rolniczych ( konne kosiarki, kopaczki do ziemniaków, pługi, zgrabiarki i przetrząsacze do siana, siewniki, brony). Większość robót wykonywano ręcznie, pracowały kobiety i dzieci. Pierwsze traktory i nowoczesny sprzęt na polach pojawiły się w latach 30-tych XX w.

## Struktura upraw

Zarówno w majątkach, jak i w gospodarstwach chłopskich, była podobna. Przez długie dziesięciolecia najważniejszą uprawą było żyto (ok. 30% powierzchni pól), kolejno ziemniaki (ok. 22%), owies (ok. 16%), jęczmień, pszenica (3-4%). Buraki cukrowe i pastewne, len oraz inne zajmowały kilka procent powierzchni upraw. Łąki i pastwiska stanowiły ok. 20% użytków rolnych, często na terenach podmokłych. Miało to negatywny wpływ na hodowlę bydła i jakość mleka. Powszechnym zjawiskiem było wypasanie bydła na duktach i łąkach śródleśnych, miedzach i rowach przydrożnych.

## Izby rolnicze w Prusach/Landwirtschawtskammer in Preussen

W 1894 roku powstały w każdej prowincji państwa pruskiego izby rolnicze. Po I wojnie św. Śląska Izba Rolnicza podzieliła się na 2 części; dolnośląską i górnośląską. W ten sposób powstała Górnośląska Izba Rolnicza w Opolu/Landwirtschaftskammer für Oberschlesien in Oppeln. Przy opolskiej izbie rolniczej powstała stacja ochrony roślin/Hauptstelle für Pflanzenschutz in Oppeln. Do głównych zadań izb rolniczych należało:

* popieranie postępu i modernizacji w produkcji rolnej,
* zakładanie i prowadzenie szkół rolniczych,
* propagowanie stosowania środków ochrony roślin oraz urządzeń do ich stosowania,
* propagowanie stosowania nawozów sztucznych,
* wspieranie hodowców bydła i trzody chlewnej,
* współdziałanie z administracją państwową, doskonalenie prawa gospodarczego, współpraca z instytutami badawczymi.

Pruskie izby rolnicze położyły fundament pod rozwój kultury rolnej i były jednym z głównych filarów doskonałej organizacji ekonomicznej.

## Szkoły rolnicze

W przedwojennym Kreis Rosenberg utworzono 2 szkoły rolnicze: pierwsza powstała w Oleśnie w 1927r., druga rok później w Dobrodzieniu (jako filia szkoły rolniczej w Strzelcach Opolskich). Uczęszczała do nich dorosła młodzież męska (powyżej 18 roku życia), byli to przeważnie następcy, którzy mieli odziedziczyć gospodarstwo. Nauka trwała 2 lata. Uczniowie, oprócz przedmiotów ogólnych, mieli typowo rolnicze, takie jak: uprawa roli, hodowla zwierząt, botanika, choroby zwierząt hodowlanych, chemia rolnicza, prowadzenie rachunkowości rolniczej, zarządzanie gospodarstwem, elementy sadownictwa i uprawy warzyw, pomiary pól. Przy szkołach rolniczych istniały klasy żeńskie, w których uczono prowadzenia gospodarstwa domowego. Młodych rolników, oprócz nauczycieli, uczyli zarządcy majątków, urzędnicy, lekarze weterynarii lub specjaliści z zakresu hodowli i ochrony roślin - związani z izbami rolniczymi. Od 1924r. w wielu miejscowościach powiatu prowadzono dokształcanie młodych rolników, tzw. Fortbildungschule. Takie kursy rolnicze dla młodzieży męskiej odbywały się w w szkołach wiejskich w okresie jesienno-zimowym. Dziewczyny po ukończeniu szkoły podstawowej mogły przez 2 lata uczyć się gospodarstwa wiejskiego w tzw. Landwirtschaftliche Berufsschule für Mädchen. Uczono w niej prowadzenia gospodarstwa domowego, przetwarzania produktów spożywczych, gotowania, pieczenia, zasad higieny. Takie klasy istniały między innymi w Kadłubie Wolnym i Zębowicach. W zbiorach izby regionalnej w Zębowicach znajdują się kopie świadectw absolwentek tej szkoły oraz podręczniki ze szkoły rolniczej w Dobrodzieniu.

## Zakłady przetwórstwa rolnego

Znaczna część płodów rolnych, mleka, mięsa była przetwarzana na miejscu, w zakładach znajdujących się w naszych miasteczkach lub w majątkach ziemskich. Liczne młyny mełły zboże, większość z nich napędzała energia wody (np. młyny nad Prosną, wzdłuż Libawy w gm. Zębowice). W XX w. w wielu młynach zaczęto wykorzystywać maszyny parowe, później silniki elektryczne. Największy młyn parowy Jung\&Riemann wybudowano w 1913 r. w Oleśnie. Był to największy młyn na Górnym Śląsku, posiadał własną bocznicę kolejową, zaopatrywał głównie miasta górnośląskie. Liczne były również gorzelnie, które znajdowały się w prawie każdym większym majątku ziemskim. Oprócz nich istniały jeszcze gorzelnie działające na zasadach spółek/spółdzielni (Brennereigenossenschaft). Rolnicy, członkowie spółek mieli udziały w gorzelni (od 1 do 4) i za dostarczane ziemniaki otrzymywali wywar gorzelniany/szlempę wykorzystywaną do karmienia bydła. Za 1 udział, czyli 5 ton ziemniaków, rolnik otrzymał 25 000 litrów wywaru rocznie, co wystarczało dla 5 krów. Największą gorzelnię wybudowano w 1936 r. w Oleśnie, o rocznej zdolności produkcji 200 000 l. spirytusu. Wszystkie gorzelnie w powiecie, w tym okresie, miały prawo wytwarzania 900 000 l. spirytusu rocznie. Mleko przetwarzano w 3 mleczarniach: w Oleśnie, Gorzowie i Dobrodzieniu. Gorzowska i dobrodzieńska mleczarnia działały jako spółdzielnie (Molkereigenossenschaft). Rolnicy – hodowcy mieli określone roczne kwoty mleczne, każda krowa miała indywidualną kartę, gdzie były zapisane jej dane i dzienna ilość udoju. Dostawcy mleka musieli przestrzegać zasad higieny, badana była zawartość tłuszczu w odbieranym mleku. Kilkanaście lokalnych masarni/ubojni zaopatrywało sklepy miejskie i wiejskie w wyroby wędliniarskie i mięsne. W majątku w Starym Oleśnie był zakład wytwarzania skrobi ziemniaczanej, natomiast w Wojciechowie istniała roszarnia lnu.

## Instytucje spółdzielcze wspierające przedwojenne rolnictwo

W dawnym powiecie oleskim istniały liczne istytucje o chrakterze spółdzielczym/Landwirtschaftliche Genossenschaften, które miały na celu finansowe wsparcie gospodarstw rolnych. Pozwolę sobie wymienić większość z nich:

* Wiejskie kasy oszczędnościowo - pożyczkowe/Ländliche Spar- und Darlehnskassen, które udzielały głównie krótko- i średnioterminowych, niskoprocentowych pożyczek na zakup materiału siewnego, nawozów, środków ochrony roślin, maszyn. W latach 30-tych XX w. było ich ponad 20 w powiecie, o łącznym obrocie ponad 1 miliona marek rocznie. Najwięcej kas należało do grupy Raiffeisen. Odpowiednikiem kas pożyczkowych był założony w 1913 r. z inicjatywy ks. Pawła Kuczki Bank Ludowy w Oleśnie. Spełniał podobną rolę jak kasy spółdzielcze, jednocześnie był mecenasem życia polskiego w powiecie, działał z przerwami do 1939 roku.
* Spółki wodne\\/Wassergenossenschaften - najstarsze z nich były zakładane pod koniec XIX w. (np. Spółka wodna w Dobrodzieniu, 1888 r.), których celem było osuszanie pól i łąk, budowa systemu rowów i cieków, zastawek i małych zbiorników retencyjnych. Oprócz składek członkowskich spółki otrzymywały dotacje od administracji państwowej na realizację zadań statutowych.
* Spółki elektryfikacyjne/Elektrizitätsgenossenschaften działały od połowy lat 20-tych XX w., zakładano je do elektryfizacji jednej lub kilku wiosek, w powiecie działało 14 spółek.
* Spółdzielnie mleczarskie/Molkereigenossenschsften zapewniały stały odbiór określonej ilości mleka od poszczególnych rolników – członków spółdzielni, gwarantowały ustalone na walnych zebraniach ceny mleka.
* Spółki gorzelniane/Brennereigenossenschaften.
* Spółdzielcze magazyny towarów i produktów dla rolnictwa/Genossengeschaftliche Warenzentrale były lokowane zazwyczaj w okolicach stacji kolejowych, np. w Oleśnie, Dobrodzieniu, Zębowicach. W tych składach rolnicy mogli kupować materiał siewny, nawozy sztuczne, opał, różne materiały, narzędzia potrzebne w gospodarstwach rolnych. Na każdej stacji kolejowej istniały spedycje. Rolnicy mogli bez problemów otrzymywać lub przesyłać potrzebne materiały lub produkty wytwarzane w gospodarstwach. Wiekszość rolników należała do jednej lub kilku spółdzielni, przez co mogli wpływać na lokalny obrót produktami rolnymi oraz korzystać ze środków finansowych pozwalających na wzrost nakładów poprawiających efektywność gospodarowania.

## Sytuacja polityczno – ekonomiczna wpływająca na życie na wsi

Dynamiczne zmiany społeczne i sposobów gospodarowania w drugiej połowie XIX w. zostały zahamowane wraz z wybuchem I wojny światowej. Większość mężczyzn została zmobilizowana, nastąpił drastyczny deficyt rąk do pracy w polu. Wiele rodzin zostało osieroconych, co miało negatywny wpływ na efektywność większości gospdarstw. Kontyngenty, kartki żywnościowe, drożyzna wpędziły wiele rodzin w skrajną biedę. Koniec wojny nie przyniósł oczekiwanej poprawy życia. Niespokojny okres poprzedzający plebiscyt, nasilona brutalna agitacja, zarówno ze strony niemieckiej, jak i polskiej, powstania śląskie, podział Górnego Śląska (utrata części rynków zbytu), galopująca inflacja miały negatywny wpływ na życie ówczesnego społeczeństwa. Sytuacja społeczno – polityczna ustabilizowała się dopiero na początku lat 30 –tych XX w. Po kilku latach spokoju, rozwoju i prosperity w rolnictwie wraz z dojściem do władzy narodowych socjalistów rozpoczęły się przygowania do kolejnej wojny.

## Zakończenie

W niniejszym opracowaniu przedstawiłem jedynie zarys szerokiego i ciekawego zagadnienia, jakim jest dawne rolnictwo. Wyznaczało ono przez długi okres, nie tylko warunki życia i pracy, ale też tradycji i obrzędowości wiejskiej przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Dla dzisiejszych regionalistów, etnografów i historyków to bardzo ciekawy obszar wiedzy, który czeka na dalsze opracowanie.

Literatura:

* Schlesisches Güter – Adresbuch, Breslau 1891
* Heimat-Kalender des Kreises Rosenberg O/S: (1927 r., s. 83-86), (1937 r., s. 58-59, s. 80-83), (1938 r., s. 77-80), (1940 r., s.74-79)
* Głos Olesna 1967, Franciszek Hawranek „Kanclerz Bruening w Oleśnie“
* Zenon Jasiński, Frank Tosch, „Kronika szkolna jako źródło do dziejów edukacji (przykład Zębowice)”, Opole, 2013
* dokumenty ze zbiorów Rudolfa Hyli
* dokumenty i materiały autora tekstu

![Koszenie zboża](https://2050829282-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-LvWBbJbDtHpIrx3swzB%2F-LvWBc_TS2xpBWSxlGJa%2F-LvWBdfBeuCaTkx-OtM5%2Fimage003.jpg?generation=1575736221737484\&alt=media)

![Omłoty w gospodarstwie w Zębowicach](https://2050829282-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-LvWBbJbDtHpIrx3swzB%2F-LvWBc_TS2xpBWSxlGJa%2F-LvWBdfDEegeadMwUjVy%2Fimage005.jpg?generation=1575736221966663\&alt=media)

![Pierwsze traktory na polach](https://2050829282-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-LvWBbJbDtHpIrx3swzB%2F-LvWBc_TS2xpBWSxlGJa%2F-LvWBdfFHxIgpwDDf-zC%2Fimage007.jpg?generation=1575736221826352\&alt=media)

![Sianokosy w Pruskowie (gmina Zębowice)](https://2050829282-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-LvWBbJbDtHpIrx3swzB%2F-LvWBc_TS2xpBWSxlGJa%2F-LvWBdfHskbT1zB0QC0F%2Fimage009.jpg?generation=1575736221948593\&alt=media)

![Kurs dokształcający dla młodych rolników, Zębowice 1926 rok](https://2050829282-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-LvWBbJbDtHpIrx3swzB%2F-LvWBc_TS2xpBWSxlGJa%2F-LvWBdfJ0IzW2EjDWL6s%2Fimage011.jpg?generation=1575736221698013\&alt=media)

![Majątek Świercze, ogłoszenie w przedwojennym "Kalendarzu oleskim"/RH-K, 1937 rok](https://2050829282-files.gitbook.io/~/files/v0/b/gitbook-legacy-files/o/assets%2F-LvWBbJbDtHpIrx3swzB%2F-LvWBc_TS2xpBWSxlGJa%2F-LvWBdfLGxYqotApu-u3%2Fimage013.jpg?generation=1575736222064127\&alt=media)