> For the complete documentation index, see [llms.txt](https://wons.gitbook.io/historia-lokalna/llms.txt). Markdown versions of documentation pages are available by appending `.md` to page URLs; this page is available as [Markdown](https://wons.gitbook.io/historia-lokalna/slady-udzialu-gornoslazakow-w-i-wojnie-swiatowejwielkiej-wojnie-na-przykladzie-mieszkancow-ziemi-zeb.md). # Ślady udziału Górnoślązaków w I wojnie światowej\\/wielkiej wojnie na przykładzie mieszkańców Ziemi ## Wstęp O tym, co działo się na Górnym Śląsku w czasie I wojny światowej, wiemy generalnie niewiele. We wszystkich syntezach dziejów Śląska – zarówno w literaturze polskiej, jak i niemieckiej – okres ten jest traktowany bardzo zdawkowo. Wyjątek stanowi publikacja Edwarda Mendla *Z zagadnień udziału Ślązaków na frontach pierwszej wojny światowej 1914-1918* wydanej w Opolu w 1965 roku. W moim artykule postaram się przybliżyć ten okres na podstawie informacji zawartych w starych kronikach szkolnych, monografiach, wspomnieniach oraz dokumentów wojskowych, korespondencji z różnych frontów/bitew, fotografii i widokówek. ## Typy oddziałów armii pruskiej Na terenie Rejencji Opolskiej przed I wojną było skoszarowanych ok. 20 tys. żołnierzy, najbliższe jednostki stacjonowały w Kluczborku/Kreuzburg i Lublińcu/Lublinitz. W Łambinowicach/Lamsdorf istniał w owym czasie duży poligon, na którym wielu Górnoślązaków odbywało ćwiczenia wojskowe. W chwili wybuchu wojny armia pruska składała się z 3 typów formacji (pomijając podział na rodzaje broni: piechota, kawaleria, artyleria…). **Armii:** * VI Korpus Piechoty (Wrocław), * 12 Dywizja Piechoty(obejmowała głównie teren Rejencji Opolskiej), * 22 Pułk Piechoty, garnizony w Gliwicach i Katowicach, * 23 Pułk Piechoty im. von Winterfeldta w Nysie, * 62 Pułk Piechoty w Koźlu i Raciborzu, * 63 Pułk Piechoty w Opolu i Lublińcu, * 8 Pułk Dragonów im. Fryderyka III, Kluczbork, Namysłów, Bierutów. **Rezerwy:** * VI Korpus Rezerwy, * 22 Rezerwowa Brygada Piechoty – w jej ramach: - 23 Rezerwowy Pułk Piechoty w Opolu, 23 Rezerwowa Brygada Piechoty (Rybnik, Racibórz, Koźle, Nysa, Gliwice), * 12 Rezerwowy pułk Artylerii Polowej (Nysa, Prudnik). **Landwehra/Obrona krajowa:** * 4 Dywizja Piechoty Landwehry, * 22 Brygada Piechoty Landwehry, * 11, 22, 23 i 55 Pułk Piechoty Landwehry. l W każdej z tych formacji znajdowali się Górnoślązacy. Część z nich służyła w cesarskiej marynarce wojennej. ## Wybuch I wojny – od konfliktu lokalnego do globalnego W miesiąc po zamachu na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego małżonkę Zofię, 28 lipca 1914 r. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Królestwu Serbii. 30 lipca car Mikołaj II ogłosił mobilizację w Rosji i stanął po stronie Serbii. Cesarz Niemiec Wilhelm II popierając Austro-Węgry wypowiedział wojnę Rosji, ogłosił mobilizację. Wojska niemieckie wkroczyły do Luksemburga, Francji i Belgii. W ciągu tygodnia z konfliktu lokalnego rozpętała się wojna w Europie, która stopniowo stawała się wojną globalną. Zapisy w kronikach szkolnych z Zębowic i Radawia: > Dnia 2 sierpnia 1914 Jego Wysokość wydał rozkaz mobilizacji. Już pierwszego dnia mężczyźni do 45 roku życia ruszyli na wojnę… > > Z gminy i majątku Radawie na 800 mieszkańców pobrano 140 mężczyzn do wojska… Z Zębowic zmobilizowano też około 160 mężczyzn. W pozostałych wioskach było podobnie, od 15 do 20% mieszkańców musiało pójść na wojnę. Przykłady z innych miejscowości powiatu oleskiego: np. > Kościeliska i Wytoka – 82 zmobilizowanych z tego 39 poległych, Biskupice, Drogi Biskupskie, Kolonia Biskupska – zmobilizowanych ok. 160 mężczyzn... (z monografii ks. dr. Bernarda Joszko) W I wojnie światowej, według różnych źródeł, uczestniczyło od 400 tys. do 460 tys. górnośląskich żołnierzy/obywateli państwa pruskiego. Poległo lub zaginęło około 60 tysięcy, a od 40 do 50 tys. zostało kalekami. Były to ogromne straty w prawie 2 milionowej społeczności Górnoślązaków. Szeregowiec Paul Grun był pierwszą ofiarą wojny, zabity przez Kozaków w Bodzanowicach (w okresie hitlerowskim Grunsruh). ## Na różnych frontach i polach bitewnych Powołani do wojska zębowiczanie walczyli na różnych frontach, praktycznie w całej Europie: w Belgii, Francji, na Bałkanach, w Rumunii oraz na froncie wschodnim: pod Łodzią, brali udział w oblężeniu Przemyśla, walczyli w Galicji i Rosji. Zdjęcia, korespondencję oraz pamiątki z tego okresu można obejrzeć na wystawie *Nasi przodkowie w I wojnie światowej* w Gminnej Izbie Regionalnej w Zębowicach. Na uwagę zasługuje pamiętnik żołnierza Alberta Adamskiego z Kadłuba Wolnego/Frei Kadłub, który bardzo obszernie, ciekawie, z wieloma szczegółami opisał swoją wojaczkę od 1915 do 1918 roku. Nie wszystkim było dane wrócić po zakończeniu wojny, wielu poległo na różnych polach walki. Zginęło 59 żołnierzy z Zębowic i Pruskowa, 19 z Kniei, kilkudziesięciu z Radawia i Kadłuba Wolnego. ![](/files/-LvWBdXL-DZRwiclv9XK) ![Pocztówki wydane przez Gminną Izbę Regionalną z okazji 100 rocznicy wybuchu I wojny światowej](/files/-LvWBdXNLAsqPvbT3NWG) ## Życie ludności cywilnej w okresie I wojny Mimo że na terenie Śląska nie było faktycznie działań wojennych, życie ludności cywilnej stało się bardzo trudne: * brak „siły roboczej” w gospodarstwach rolnych, warsztatach, zakładach – kobiety i dzieci musiały zastąpić mężczyzn, cytat: > Mój ojciec został zaciągnięty w 1914 do wojska, matka oraz jej jeszcze niezamężna siostra i babcia musiały same uprawiać pole. * wcześniejsze zwolnienia z obowiązku szkolnego chłopców, którzy ukończyli 14 rok życia (zapiski w kronikach szkolnych, wspomnienia Paula Krawczyka), * wprowadzenie reglamentacji żywności, kartki, kontyngenty nakładane na rolników i gminy rolnicze, cytaty: > Przyszli żandarmi w pikelhełmach i szukali, ile zboża było jeszcze zgromadzonego w wielkich skrzyniach, odmierzyli z tego tyle, ile mieliśmy jeszcze oddać, i poszli do chlewa i powiedzieli te tu 2 świnie trzeba oddać dla wojny! Tak przychodzili wciąż na nowo dla kontroli, a myśmy nie mieli nic do zasiewu i na chleb, który sami wypiekaliśmy. Cukru nie było, cukierków ja i mój brat nie znaliśmy. W zimie należało nakarmić bydło do godz. 16.00, bo już nie było nafty, a światła elektrycznego jeszcze na wsi nie było.... (wspomnienia P. Krawczyka) > > Gmina Radawie dostarczyła komendanturze w Oleśnie: w 1915 – 246 centnarów żyta po 11,25 Marek, 164 cent. owsa po 15 M i 2200 cent. kartofli po 4,50 M. W latach 1916-1918 było podobnie tylko ceny wzrastały: > Ceny żywności były wysokie np. 50 kg kartofli 15-20 M, 1kg mąki 2 M, masło 15-20 M. Ludzie głodowali i cierpieli, bo nie byli w stanie kupić żywności. > > Żywność w miastach przemysłowych była jeszcze droższa. Wieśniacy brali dzieci szkolne na lato do siebie np. w Radawiu w 1917 r. było 16 dzieci z Gliwic, a w1918 r. 16 z innych stron kraju. > > W Zębowicach ulokowano w czerwcu grupę 22 dzieci z Chorzowa i okolic. Dzieci miały pomagać rolnikom w pracach polowych, za co miały zapewnione pełne wyżywienie. (Kroniki szkolne) * miesięczne racje żywnościowe na osobę: 9 kg zboża chlebowego lub 7,2 kg mąki, * zabrano dzwony kościelne z Radawia i Zębowic na cele wojenne (1917), * b. mroźne zimy 1916/17 i 1917/18 spowodowały tyfus plamisty i inne choroby związane z niedożywieniem. ## Heimatfront Po raz pierwszy wzięły udział w wojnie całe narody wraz z ludnością cywilną. Tak ukształtowało się pojęcie Heimatfrontu tłumaczonego jako drugi front albo ojczyźniany front. Były to działania ludności cywilnej na rzecz wciągniętych do armii żołnierzy, a także opieka nad rodzinami poległych. Głównymi formami działalności, w które bardzo angażowano uczniów i nauczycieli, były: * wszelkiego rodzaju zbiórki (pieniędzy, metali, papieru, butelek, filcu, surowców wtórnych, produktów naturalnych, m.in. liści, jagód, ziół, grzybów, żołędzi, siana): > Dzieci szkolne zbierały liście różnych drzew jako pasze dla koni na wojnie - 26 centnarów suchych liści odstawiły na front. Zbierały również zioła lecznicze dla szpitali, jagody... (Kronika szkolna w Radawiu) * wojenne pożyczki publiczne (rozpisano ich 9 i przyniosły 93 mld marek): > Na rzecz 4 pożyczki wojennej w marcu w 1916 roku uczniowie z Zębowic wykupili akcje za 1000 marek, na rzecz 5 pożyczki we wrześniu tego samego roku uczniowie wykupili kolejne akcje za 1000 marek. (Kronika szkolna w Zębowicach) ## Zakończenie Koniec wojny, rozpad cesarstwa niemieckiego, nowy ład polityczny w Europie wcale nie przyniosły spokoju Górnoślązakom. Na terenie plebiscytowym trwała brutalna agitacja, dochodziło do wielu incydentów, wybuchły 3 powstania śląskie, po plebiscycie część Górnego Śląska została włączona do państwa polskiego. Na naszym terenie nie ma żadnych śladów po I wojnie poza kwaterą 296 grobów na cmentarzu w Oleśnie, gdzie pochowano zmarłych żołnierzy różnych narodowości leczonych w ówczesnym Rosenbergu. W Zębowicach i w Radawiu znajdowały się pomniki – upamiętniające poległych w I wojnie, jednak po 1945 roku zostały zniszczone. Różnorodne formy upamiętnienia 100 rocznicy wybuchu I wojny to doskonała okazja do zgłębienia wiedzy w tym zakresie. Literatura: * „Górnoślązacy – żołnierze I wojny światowej. Rekonesans badawczy” Marcin Jarząbek * „Heimatfront na Górnym Śląsku w okresie I wojny” Joanna Popanda * Schulchronik aus Radau und Zembowitz * zbiory dokumentów i fotografii: Rudolf Hyla, Bartosz Grabowski, Gerard Wons * materiały własne autora i z Gminnej Izby Regionalnej w Zębowicach --- # Agent Instructions This documentation is published with GitBook. GitBook is the documentation platform designed so that both humans and AI agents can read, navigate, and reason over technical content effectively. Learn more at gitbook.com. ## Querying This Documentation If you need additional information that is not directly available in this page, you can query the documentation dynamically by asking a question. Perform an HTTP GET request on the current page URL with the `ask` query parameter: ``` GET https://wons.gitbook.io/historia-lokalna/slady-udzialu-gornoslazakow-w-i-wojnie-swiatowejwielkiej-wojnie-na-przykladzie-mieszkancow-ziemi-zeb.md?ask= ``` The question should be specific, self-contained, and written in natural language. The response will contain a direct answer to the question and relevant excerpts and sources from the documentation. Use this mechanism when the answer is not explicitly present in the current page, you need clarification or additional context, or you want to retrieve related documentation sections.